Daniel Gawryczuk – doradca podatkowy z kancelarii Tax Safe, mówi o okazjach i zagrożeniach, jakie wynikają z obecnie obowiązujących przepisów.
Jaka tendencja dziś przeważa w ramach UE, harmonizacja zasad czy konkurencja między jurysdykcjami?
Oficjalnie mówi się o harmonizacji. Widzimy to w projektach takich jak minimalny CIT 15% dla dużych grup kapitałowych, raportowanie MDR, wymiana informacji między administracjami skarbowymi czy zaostrzenie zasad dotyczących sztucznego przenoszenia dochodów. Unia wyraźnie chce ograniczać agresywną optymalizację i zamykać luki systemowe.
Ale w praktyce konkurencja nadal istnieje, i to bardzo wyraźnie. Każde państwo UE wciąż samodzielnie kształtuje: stawki podatku dochodowego, system ulg i zachęt inwestycyjnych, zasady opodatkowania dywidend, rozwiązania dla rezydentów zagranicznych, programy typu „non-dom”, reżimy dla specjalistów czy inwestorów.
Wystarczy spojrzeć na Portugalię, Maltę, Cypr, Estonię czy nawet Rumunię, każde z tych państw świadomie buduje swoją przewagę podatkową w określonym segmencie rynku. Jedne przyciągają cyfrowych nomadów, inne holdingi, jeszcze inne startupy technologiczne. Moim zdaniem dziś przeważa model mieszany, na poziomie unijnym mamy harmonizację zasad kontrolnych i raportowych, natomiast na poziomie krajowym wciąż trwa konkurencja podatkowa o kapitał i przedsiębiorców.
I to jest bardzo istotne z perspektywy zmiany rezydencji podatkowej. Bo choć przepisy są coraz bardziej transparentne i wymiana informacji między państwami jest pełna, to różnice w efektywnym opodatkowaniu nadal są znaczące. W jednym kraju efektywne obciążenie spółki może wynosić 20–25%, w innym 40–50%. W jednym dochód z kapitału jest opodatkowany łagodnie, w innym bardzo wysoko.
Dlatego zmiana rezydencji podatkowej w ramach UE nie jest dziś ucieczką do raju, ale raczej wyborem jurysdykcji o bardziej przewidywalnym lub korzystniejszym modelu opodatkowania. To pokazuje też pewną filozofię Unii, wspólny rynek, wspólne standardy przejrzystości, ale nadal suwerenne systemy podatkowe. I dopóki państwa członkowskie będą same decydować o stawkach i ulgach, dopóty konkurencja między nimi będzie realna.
Które elementy systemów podatkowych w UE są faktycznie harmonizowane, a które pozostają domeną suwerennych decyzji poszczególnych krajów i jakie z tego wynikają wnioski dla przedsiębiorców?
W Unii Europejskiej harmonizacja podatków jest faktem, ale dotyczy głównie mechanizmów kontrolnych i przejrzystości, a nie samych stawek czy konstrukcji podatków dochodowych. I to jest kluczowe rozróżnienie.
Na poziomie unijnym ujednolicane są przede wszystkim: VAT i wspólne ramy prawne, podobne zasady transgraniczne, jednolity standard faktur (EN-16931); wymiana informacji podatkowych między administracjami (DAC), raportowanie schematów podatkowych (MDR), dyrektywy ATAD przeciwdziałające unikaniu opodatkowania, minimalny globalny CIT 15% dla największych grup kapitałowych, coraz szerzej – cyfryzacja i e-fakturowanie w czasie rzeczywistym. Unia harmonizuje więc system w zakresie transparentności, raportowania i walki z agresywną optymalizacją. Innymi słowy, zasady gry są coraz bardziej wspólne.
Natomiast w gestii państw członkowskich pozostają: stawki CIT i PIT, progi podatkowe, sposób opodatkowania dywidend i zysków kapitałowych, ulgi inwestycyjne (B+R, IP Box, strefy ekonomiczne), systemy dla rezydentów zagranicznych, konstrukcja składek społecznych, zasady sukcesji majątku i fundacji rodzinnych. I tu właśnie trwa realna konkurencja między jurysdykcjami. Jedne państwa przyciągają inwestorów niskim CIT, inne preferencyjnym opodatkowaniem kapitału, jeszcze inne stabilnością prawa.
Dla przedsiębiorcy oznacza to trzy rzeczy. Po pierwsze, nie da się dziś ukryć przed systemem. Wymiana informacji jest pełna, raportowanie coraz bardziej automatyczne, a cyfryzacja postępuje w całej UE. Po drugie, różnice w efektywnym opodatkowaniu nadal są istotne. Skoro stawki i ulgi pozostają suwerenne, to zmiana rezydencji podatkowej w ramach UE wciąż może mieć realne znaczenie finansowe. Po trzecie, decyzja o rezydencji nie powinna być podejmowana wyłącznie przez pryzmat stawek. Trzeba brać pod uwagę stabilność prawa, praktykę organów, koszty prowadzenia działalności, system składek, a nawet kulturę administracyjną danego kraju.
Warto też podkreślić jedną rzecz, którą wciąż często słyszę od przedsiębiorców, wielu Polaków myśli, że Krajowy System e-Faktur (KSeF) to jakiś narodowy wymysł naszego rządu. Tymczasem jest to element unijnego trendu cyfryzacji i elektronicznego fakturowania, który w kolejnych latach objawi się w całej Europie. UE już od dawna promuje ustrukturyzowane e-faktury jako standard, a państwa członkowskie wdrażają własne wersje systemów, które mają doprowadzić do większej przejrzystości, automatyzacji i szybszego obiegu danych podatkowych.
Najbardziej zaawansowany system działa dziś we Włoszech. Od 2019 roku funkcjonuje tam obowiązkowy model SDI (Sistema di Interscambio), obejmujący zarówno transakcje B2B, jak i B2C. Węgry już od 2021 roku wymagają raportowania faktur w czasie rzeczywistym w ramach systemu RTIR. Rumunia od 1 stycznia 2024 r. wprowadziła obowiązkowy system RO e-Factura dla większości transakcji B2B. Nawet Serbia, jako kraj kandydujący do UE, wdrożyła obowiązkowy system e-faktur od 2023 roku.
Rok 2026 będzie przełomowy, bo wiele państw europejskich wprowadza wtedy obowiązkowe cyfrowe raportowanie jako element walki z luką VAT. W Polsce od 1 lutego 2026 KSeF już jest obowiązkowy, każdy kto chce zapłacić za telefon czy energię musi pobrać faktury z KSeF. Francja planuje wdrożenie etapami, od września 2026 roku dla największych firm, a od września 2027 r. dla MŚP. Belgia wprowadziła obowiązkowe e-fakturowanie B2B od 1 stycznia 2026 r. Chorwacja również od 2026 r. Hiszpania wdraża system w latach 2025–2026. Niemcy rozpoczynają proces od 2025 r., z pełnym wdrożeniem przewidzianym na lata 2027–2028. Łotwa planuje obowiązek od końca 2025 r.
Unia Europejska harmonizuje zasady kontroli, ale pozostawia państwom pole do konkurowania podatkami. A to oznacza, że dla świadomego przedsiębiorcy wybór jurysdykcji nadal jest strategiczną decyzją biznesową, a nie tylko formalnością administracyjną.
Na ile swoboda przepływu osób i kapitału w UE realnie ułatwia dziś zmianę rezydencji podatkowej, a na ile jest to proces trudniejszy, niż się powszechnie wydaje?
Swoboda przepływu osób i kapitału w Unii Europejskiej to jedna z największych przewag wspólnego rynku. Teoretycznie daje ona ogromną łatwość zmiany miejsca zamieszkania, prowadzenia działalności czy inwestowania w innym państwie członkowskim. Obywatel UE może bez wiz, bez zezwoleń na pracę, bez barier walutowych przenieść się do innego kraju, otworzyć tam rachunek bankowy, kupić nieruchomość czy założyć spółkę.
Na poziomie formalnym zmiana kraju życia jest dziś prostsza niż kiedykolwiek. Ale rezydencja podatkowa to coś innego. W praktyce każda administracja bada trzy podstawowe elementy, gdzie znajduje się centrum interesów życiowych (rodzina, majątek, aktywność osobista), gdzie dana osoba przebywa ponad 183 dni w roku oraz gdzie faktycznie zarządza swoim biznesem i kapitałem. I tu zaczynają się realne wyzwania.
Wiele osób uważa, że wystarczy kupić mieszkanie w Hiszpanii albo przeprowadzić się do Włoch, wyrobić lokalny numer podatkowy i sprawa jest zamknięta. Tymczasem jeśli rodzina zostaje w Polsce, firma działa w Polsce i decyzje strategiczne zapadają w Polsce, polskie organy podatkowe mogą nadal uznać taką osobę za polskiego rezydenta.
Dobrym przykładem są Włochy. Ten kraj wprowadził bardzo atrakcyjny reżim dla nowych rezydentów – możliwość opodatkowania zagranicznych dochodów jednolitą, ryczałtową kwotą roczną. To rozwiązanie świadomie przyciąga zamożnych inwestorów i przedsiębiorców. Ale żeby z niego skorzystać, trzeba realnie przenieść centrum życia do Włoch. Nie wystarczy adres korespondencyjny, trzeba tam mieszkać, funkcjonować, budować relacje gospodarcze.
Z kolei Hiszpania pokazuje drugą stronę medalu. Z jednej strony przyciąga rezydentów systemem dla tzw. „impatriates” (popularnie nazywanym „Beckham Law”), z drugiej – w debacie publicznej pojawił się pomysł nawet 100% podatku od zakupu nieruchomości przez osoby spoza UE niebędące rezydentami. Niezależnie od tego, czy taki podatek wejdzie w życie, sam fakt jego rozważania pokazuje, że państwa reagują na napływ kapitału politycznie i społecznie.
To oznacza, że zmiana rezydencji podatkowej w UE nie jest już prostą operacją administracyjną. Mamy dziś: pełną wymianę informacji między administracjami, raportowanie rachunków bankowych (CRS), cyfrowe systemy fakturowania, analizę przepływów finansowych w czasie rzeczywistym. Swoboda przepływu osób i kapitału realnie ułatwia logistykę, można się przeprowadzić, założyć firmę, kupić aktywa. Ale podatkowo jest to proces wymagający konsekwencji, dokumentacji i faktycznej zmiany stylu życia.
Dlatego odpowiedź jest złożona, Unia Europejska ułatwia mobilność, ale nie upraszcza odpowiedzialności podatkowej. Zmiana rezydencji jest możliwa i w wielu przypadkach uzasadniona biznesowo, ale musi być realna, a nie deklaratywna. Trzeba zmienić centrum życia, centrum zarządzania majątkiem i sposób funkcjonowania, dopiero wtedy taka decyzja ma solidne podstawy prawne i podatkowe.
Jakie kraje Unii Europejskiej prowadzą obecnie najbardziej świadomą politykę przyciągania rezydentów podatkowych – i w jaki sposób konkurują?
W Unii Europejskiej trwa dziś cicha, ale bardzo świadoma konkurencja o rezydentów podatkowych. Nie chodzi już o klasyczne „raje podatkowe”, ale o przemyślane systemy, które przyciągają określony typ podatnika: inwestora, właściciela biznesu, specjalistę IT czy osobę zamożną z dochodami kapitałowymi.
Na pierwszym miejscu trzeba wymienić Włochy. Wprowadziły one specjalny reżim dla nowych rezydentów, stały podatek 100 000 euro rocznie od zagranicznych dochodów, niezależnie od ich wysokości. To rozwiązanie skierowane jest do osób bardzo zamożnych, właścicieli firm, funduszy, inwestorów. Włochy nie konkurują niską stawką procentową, tylko przewidywalnością i limitem odpowiedzialności podatkowej.
Drugim ciekawym przykładem jest Portugalia, która przez lata przyciągała rezydentów programem NHR (Non-Habitual Resident). Choć system został zmodyfikowany, kraj nadal oferuje preferencje dla określonych grup zawodowych oraz korzystne opodatkowanie niektórych dochodów zagranicznych. Portugalia świadomie budowała markę kraju przyjaznego dla rezydentów zagranicznych.
Cypr i Malta konkurują z kolei niskim efektywnym opodatkowaniem dochodów kapitałowych i holdingów. Dla osób, które żyją z dywidend czy sprzedaży udziałów, te jurysdykcje są nadal bardzo atrakcyjne. Systemy są skonstruowane tak, aby efektywna stawka podatku była istotnie niższa niż w Europie Zachodniej. Grecja również wprowadziła ryczałtowe opodatkowanie zagranicznych dochodów dla nowych rezydentów, podobnie jak Włochy, oraz preferencje dla emerytów przenoszących rezydencję.
Z kolei Estonia konkuruje bardziej na poziomie spółek niż osób fizycznych, brak podatku dochodowego do momentu dystrybucji zysku to model, który przyciąga przedsiębiorców technologicznych i startupy.
Pochylę się jeszcze nad Hiszpanią, do której przeprowadza się coraz więcej Polaków, głównie ze względu na klimat, styl życia, ludzi, kuchnię i fakt, że z większości większych miast w Polsce można tam dolecieć w około 3 godziny. To naturalny kierunek migracji, stosunkowo blisko, europejsko, a jednocześnie zupełnie inny standard życia. Ale podatkowo Hiszpania jest krajem progresywnym. Przy dochodach powyżej 60 000 euro rocznie wchodzimy w najwyższe progi i stawka podatku dochodowego może sięgać około 45–47% (w zależności od regionu). To oznacza, że przy wysokich dochodach efektywne obciążenie rośnie bardzo mocno. Jednocześnie Hiszpania oferuje specjalny reżim dla nowych rezydentów, tzw. prawo Beckhama. W jego ramach przez pierwsze 6 lat dochody z pracy opodatkowane są stawką 24% do kwoty 600 000 euro rocznie. Dopiero nadwyżka ponad tę kwotę podlega wyższej stawce. To ogromna różnica w porównaniu z klasyczną progresją sięgającą 47%. Kluczowe jest jednak to, że wniosek o objęcie tym reżimem trzeba złożyć w odpowiednim terminie – przed faktycznym rozpoczęciem rezydencji podatkowej i pracy w Hiszpanii. Spóźnienie oznacza utratę preferencji.
Wniosek jest prosty, konkurencja podatkowa w UE nie polega dziś na zerowych podatkach, ale na dopasowaniu systemu do konkretnej grupy podatników. Państwa nie walczą o wszystkich, walczą o tych, którzy wnoszą kapitał, inwestycje i wysokie dochody.
Dla przedsiębiorców oznacza to jedno, zmiana rezydencji w ramach UE może mieć realny sens, ale tylko wtedy, gdy wybór kraju jest dopasowany do struktury dochodów i modelu biznesowego. Inaczej łatwo wpaść w pułapkę pozornej atrakcyjności, która w praktyce okaże się mniej korzystna niż przewidywano.
Jak państwa reagują na odpływ podatników, czy raczej zaostrzają przepisy i kontrole, czy próbują poprawiać swoją ofertę podatkową?
Z jednej strony widzimy zaostrzanie przepisów i wzmacnianie kontroli. Administracje podatkowe w całej UE mają dziś znacznie lepsze narzędzia niż jeszcze 10 lat temu. Wymiana informacji jest automatyczna, raportowanie rachunków bankowych odbywa się w ramach CRS, funkcjonują regulacje ATAD, MDR, klauzule przeciwko unikaniu opodatkowania. Coraz częściej stosowany jest exit tax przy przenoszeniu majątku lub rezydencji. Państwa starają się więc zabezpieczyć bazę podatkową i ograniczyć „sztuczne” migracje. To podejście defensywne – chronić to, co mamy.
Z drugiej strony jednak część krajów idzie w kierunku ofensywnym i próbuje poprawiać swoją ofertę podatkową, aby przyciągnąć nowych rezydentów. Włochy wprowadzają ryczałt 100 000 euro dla nowych rezydentów i dodatkowo dla małżonka 25 000 euro, czyli faktycznie mamy ryczałt 125 000 euro na całą rodzinę. Grecja i Portugalia oferują preferencyjne systemy dla określonych grup zawodowych lub dla dochodów zagranicznych. Estonia buduje przewagę poprzez model opodatkowania reinwestowanych zysków. Cypr i Malta konkurują korzystnym opodatkowaniem kapitału.
To pokazuje, że państwa rozumieją jedno, w świecie swobodnego przepływu kapitału podatnik nie jest już przypisany na stałe. Może wybrać jurysdykcję, która bardziej odpowiada jego modelowi biznesowemu. W praktyce więc obserwujemy model mieszany, wobec własnych rezydentów – większa kontrola i uszczelnienie, wobec nowych inwestorów – budowanie atrakcyjnych reżimów.
Dla przedsiębiorców wniosek jest prosty, mobilność podatkowa jest realna, ale państwa nie są bierne. Jeżeli ktoś rozważa zmianę rezydencji, powinien brać pod uwagę nie tylko aktualne przepisy, ale także kierunek polityki danego kraju. Bo to, czy państwo reaguje restrykcyjnie, czy prorozwojowo, mówi więcej o przyszłości systemu niż sama stawka podatku.
Na ile działania na poziomie UE, takie jak dyrektywy antyabuzywne czy wymiana informacji, ograniczają dziś skuteczność konkurencji podatkowej?
Działania na poziomie UE, takie jak dyrektywy antyabuzywne, wymiana informacji czy raportowanie schematów podatkowych, znacząco ograniczyły agresywną optymalizację, ale nie wyeliminowały konkurencji podatkowej między państwami. Trzeba jasno oddzielić dwie rzeczy, unikanie opodatkowania od legalnej konkurencji systemów podatkowych.
Dyrektywy ATAD, klauzule przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR), raportowanie MDR czy automatyczna wymiana informacji finansowych sprawiły, że sztuczne struktury, które nie mają uzasadnienia gospodarczego, są dziś znacznie trudniejsze do utrzymania. Przenoszenie dochodów tylko na papierze, spółki wydmuszki, brak realnej substancji, to wszystko jest dziś dużo łatwiej wykrywalne niż 10–15 lat temu. W tym sensie UE skutecznie ograniczyła najbardziej agresywne formy konkurencji podatkowej.
Ale jednocześnie państwa członkowskie nadal zachowują pełną kontrolę nad: stawkami CIT i PIT, konstrukcją ulg inwestycyjnych, zasadami opodatkowania dywidend i zysków kapitałowych, systemami dla nowych rezydentów.
To oznacza, że konkurencja nie zniknęła, ona po prostu zmieniła formę. Dziś nie polega na tworzeniu rajów podatkowych w klasycznym rozumieniu, ale na budowaniu wyspecjalizowanych reżimów: dla inwestorów, startupów, holdingów, osób zamożnych czy specjalistów.
Minimalny globalny CIT 15% dla największych grup kapitałowych również ogranicza pole manewru w segmencie międzynarodowych korporacji. Ale dotyczy on tylko bardzo dużych podmiotów. W obszarze małych i średnich firm różnice w efektywnym opodatkowaniu nadal są istotne. Można więc powiedzieć, że UE ograniczyła konkurencję „na skróty”, ale nie zlikwidowała konkurencji strategicznej.
Dla przedsiębiorców oznacza to jedno, nie ma już miejsca na konstrukcje czysto formalne i agresywne planowanie podatkowe bez substancji gospodarczej. Natomiast nadal istnieje realna możliwość wyboru jurysdykcji, która oferuje korzystniejszy i bardziej przewidywalny system, pod warunkiem że decyzja jest rzeczywista, biznesowo uzasadniona i zgodna z przepisami.
Konkurencja podatkowa w UE nie zniknęła. Ona stała się bardziej dojrzała, bardziej transparentna i mniej tolerancyjna wobec nadużyć. I to jest zasadnicza zmiana ostatniej dekady.
Na koniec praktycznie: na jakie problemy najczęściej natrafiają osoby rozważające zmianę rezydencji podatkowej w ramach UE?
W praktyce, osoby rozważające zmianę rezydencji podatkowej w ramach UE bardzo często skupiają się wyłącznie na stawce podatku, a pomijają całą konstrukcję systemu oraz konsekwencje międzynarodowe. Tymczasem kluczowe są nie tylko progi podatkowe, ale również podatek u źródła, struktura majątku i sposób wypłaty środków.
Jeżeli po przeprowadzce nadal posiadamy udziały w polskich spółkach, nieruchomości w Polsce czy inne aktywa generujące dochód, to wypłaty mogą być objęte podatkiem u źródła. Sama zmiana rezydencji nie powoduje automatycznego odcięcia się od kraju, w którym pozostaje majątek. Dlatego planowanie musi uwzględniać umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania oraz sposób przepływu dywidend, odsetek czy czynszów.
I tu pojawia się pytanie strategiczne, jeżeli ktoś wybiera kraj o wysokiej progresji podatkowej ze względów życiowych, czy cały jego majątek musi być opodatkowany w tym systemie? Niekoniecznie. Rozsądnym podejściem może być rozdzielenie miejsca życia od miejsca akumulacji kapitału. Przykładowo, majątek może być gromadzony w strukturze takiej jak fundacja rodzinna w Polsce, która pozwala akumulować zyski bez bieżącego podatku dochodowego i bez podatku majątkowego. W takiej konstrukcji opodatkowaniu podlegają wyłącznie środki faktycznie wypłacane beneficjentowi, czyli te, które są realnie konsumowane.
W praktyce oznacza to, że: kapitał pracuje w strukturze, nie podlega progresji w kraju rezydencji, oraz że opodatkowujemy tylko to, co jest potrzebne do życia. Oczywiście wymaga to dokładnej analizy przepisów międzynarodowych i zasad opodatkowania świadczeń, ale kierunek jest jasny, miejsce zamieszkania nie musi automatycznie oznaczać miejsca koncentracji całego majątku. Dlatego właśnie zmiana rezydencji podatkowej nie powinna być traktowana jako jednorazowa operacja administracyjna, tylko jako element większej strategii finansowej i sukcesyjnej.
I tu dochodzimy do roli profesjonalnego wsparcia. My jako Kancelaria Podatkowa Tax Safe nie zajmujemy się wyłącznie bieżącą księgowością firm. Oczywiście rozliczamy podatki, prowadzimy pełną obsługę księgową, ale naszą specjalizacją jest przede wszystkim rachunkowość zarządcza i strategiczne planowanie finansowe. Osoba, która zmienia rezydencję podatkową, musi mieć pełną kontrolę nad swoim biznesem, niezależnie od tego, czy mieszka w Polsce, Hiszpanii czy we Włoszech. Dlatego stworzyliśmy autorską aplikację TaxSync, która pozwala zarządzać firmą z dowolnego miejsca na świecie.
TaxSync: pokazuje wyniki finansowe na bieżąco, umożliwia elektroniczny obieg dokumentów, dzięki integracji z open bankingiem monitoruje płatności w czasie rzeczywistym, pozwala kontrolować rentowność, cash flow i strukturę kosztów, generuje raporty analizowane przez naszych doradców podatkowych i dyrektorów finansowych. Ale równie ważnym elementem jest sukcesja i ochrona majątku. Zamiast sprzedawać firmę w momencie wyjazdu lub przejścia na inny etap życia, często lepszym rozwiązaniem jest uporządkowana struktura, na przykład dobrze zaprojektowana fundacja rodzinna. To narzędzie pozwala zarządzać biznesem długoterminowo, zabezpieczyć rodzinę i uniknąć chaosu przy przekazywaniu majątku.
Ten temat opisuję szerzej w mojej książce „Sztuka Wygrywania”, w rozdziale „Jak mądrze wycofać się z biznesu”, pod patronatem Briana Tracy. Pokazuję tam, że wycofanie się z operacyjnego prowadzenia firmy nie musi oznaczać jej sprzedaży. Można ją zabezpieczyć, uporządkować i pozwolić jej funkcjonować przez kolejne lata w stabilnej strukturze.
Podsumowując, zmiana rezydencji podatkowej w UE jest realna, ale nie jest prostą operacją administracyjną. Trzeba uwzględnić: podatek u źródła, umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania, możliwy exit tax, system progresji w kraju docelowym, dostępne reżimy preferencyjne, takie jak prawo Beckhama. Czasami najlepszym rozwiązaniem nie jest „ucieczka” podatkowa, ale przemyślana struktura, życie w kraju, który daje komfort i jakość, a akumulacja kapitału w systemie, który zapewnia stabilność i efektywność podatkową.
Ostatecznie zmiana rezydencji podatkowej to nie tylko kwestia podatków. To decyzja o stylu życia, modelu zarządzania kapitałem i sposobie budowania bezpieczeństwa na przyszłość. A dobrze zaprojektowana struktura, połączona z bieżącą kontrolą finansową, daje przedsiębiorcy prawdziwą wolność, bezpieczeństwo majątku i długoterminową strategię podatkową.